Autor : Marcin Krupa
Współautorzy: Robert Jędrych, Tomasz Jurek, Jakub Zachaj, Bogdan Serniak, Kamil Kędzierski, Sebastian Madzia, Katarzyna Daniszewska.
Opaski uciskowe odgrywają kluczową rolę w tamowaniu krwawienia z kończyn, zwłaszcza jeśli inne metody (np. ucisk bezpośredni, opatrunek uciskowy) nie przyniosły zamierzonego efektu. Doświadczenia związane z użyciem opasek uciskowych, zdobyte na polu walki mają zastosowanie również w ratownictwie cywilnym, zwłaszcza w warunkach przedszpitalnym i trudnych środowiskach. Także w nich należy wziąć pod uwagę opóźnienia w uzyskaniu ostatecznej pomocy medycznej oraz częsty brak wykwalifikowanego personelu. Obecny stan wiedzy podważa wcześniejsze przekonania, że po założeniu opaski uciskowej osoby niemedyczne nie powinny jej ruszać, ponieważ opaski uciskowe mogą być usuwane lub modyfikowane wyłącznie przez personel medyczny.
W przeszłości częstotliwość stosowania opasek uciskowych ulegała dużym wahaniom. Podczas II wojny światowej stosowano je bardzo często, nawet w przypadku niewielkich urazów. Powodowało to szkody wynikające z ich przedłużonego stosowania. W kolejnych konfliktach, jak podczas wojny w Korei i Wietnamie, ich ilość drastycznie spadła. Ponowny wzrost popularności nastąpił po opublikowaniu przełomowego artykułu Dr. Franka Butlera w 1996 roku („Tactical Combat Casualty Care in Special Operations”, PMID: 8772308). Opaski stały się ponownie powszechne po rozpoczęciu konfliktów w Iraku i Afganistanie.
W 2005 r. wyposażenie amerykańskich sił zbrojnych w opaski uciskowe doprowadziło do ich powszechnego stosowania. Ograniczone wprowadzenie opasek uciskowych, w 2008 r., przez szpitale i pogotowie ratunkowe w USA, przyczyniło się do wzrostu ich wykorzystania w warunkach cywilnych. Kolejny wzrost wykorzystania opasek uciskowych zanotowano po wprowadzeniu w 2015 r. kampanii Amerykańskiego Kolegium Chirurgów „Stop The Bleed®”.
Wykonane w późniejszych latach badania retrospektywne, oceniające użycie opasek w sektorze cywilnym, wskazały nadużywanie opasek uciskowych w środowisku cywilnym. Badanie z 2021 roku (PMID: 33901049) pokazało, że jedynie 51% opasek uciskowych zastosowanych na etapie przedszpitalnym miało wskazania kliniczne, a 27% zostało założonych nieprawidłowo. Kolejne badanie retrospektywne z 2025 roku (Hedger DJ, Smith M, Weaver N, Bendall J, Balogh ZJ. Increasing prehospital tourniquet use attributed to non-indicated use: an 11-year retrospective study. Eur J Trauma Emerg Surg. 2025;51(1):71.) wykazało, że 77% opasek uciskowych nie miało wskazań klinicznych, natomiast u 16% opaski były założone na okres powyżej 120 minut.
Nie jest to krytyka opasek uciskowych. Pozostają one jednym z największych osiągnięć w przedszpitalnej opiece urazowej. Jeśli jednak standardowe procedury operacyjne i szkolenia nie nadążają za podejściem opartym na „ponownej ocenie do 2 godzin”, narażamy się na powikłania, których można uniknąć.
Zalecenia dotyczące zamiany opaski uciskowej na inne metody tamowania krwawienia zostały szczegółowo opisane w artykułach opublikowanych w 2015 r. w czasopiśmie „Journal of Special Operations Medicine” Fall 2015;15 (PMID: 25770795, PMID: 26360360). W 2023 r. konflikty w Ukrainie i w Izraelu, w których przedłużające się czasy ewakuacji są bardzo wyraźne, a wyczerpanie personelu medycznego na polu walki spowodowało, że opaski uciskowe zakładali przypadkowi świadkowie zdarzeń lub osoby bez przeszkolenia, spowodowały wzrost zainteresowania zmianą w zakresie wykorzystania opasek, czyli m.in. konwersją opaski uciskowej i zastąpieniem jej inną formą tamowania krwawienia już przez niższy personel.
Dość popularne błędy czy niedopatrzenia w zakładaniu opaski uciskowej obejmują m.in.:
- niezakładanie lub zbyt długie odkładanie w czasie założenia opaski uciskowej,
- niezakładanie drugiej opaski w razie potrzeby, (kissing TQ)
- zakładanie opaski uciskowej, gdy nie jest to konieczne,
- stosowanie źle zaprojektowanych opasek improwizowanych lub przypadkowych, nie testowanych, dostępnych w handlu,
- zakładanie zbyt proksymalnie (wysoko) lub zbyt luźno,
- przedwczesne zdjęcie,
- brak ponownej oceny stanu pacjenta
- pozostawienie opaski na miejscu zbyt długo.
Ryzyko i powikłania związane z opaskami uciskowymi obejmują silny ból, porażenia/paraliż nerwów, rabdomiolizę (obumarcie komórek mięśniowych), zespół ciasnoty przedziałów powięziowych i inne postacie niedokrwienia kończyn, możliwą późniejszą konieczność amputacji, zdarzenia zakrzepowo-zatorowe oraz niekorzystne skutki metaboliczne (np. zwiększenie stężenia potasu we krwi, pH, wytworzenie skrzepów, arytmie, niewydolność nerek itp.).
Era podejścia „załóż i zapomnij” dobiegła końca. Przedłużające się ewakuacje, długotrwała opieka w terenie oraz realia współczesnych konfliktów, zmuszają nas do traktowania opasek uciskowych jako interwencji wymagającej wyczucia czasu, ponownej oceny i podejmowania decyzji – a nie tylko pamięci mięśniowej.
Opaska uciskowa to narzędzie ratujące życie — w ciągu ostatnich dwóch dekad zapobiegła tysiącom zgonów spowodowanych masywnym krwotokiem z kończyn. Jednak obecna rzeczywistość pola walki i działań w środowisku przedłużającej się opieki ujawnia inny problem: stosowanie opasek uciskowych bez medycznego wskazania oraz powikłania niedokrwienne wynikające z ich zbyt długiego pozostawania na miejscu podczas przedłużających się ewakuacji.
12 marca 2026 r. w czasopiśmie Journal of Special Operations Medicine opublikowano artykuł „Standaryzacja ponownej oceny i zmiany opaski uciskowej na wszystkich poziomach TCCC: proponowana zmiana nr 25-2 do wytycznych TCCC” (która weszła w późniejszych wytycznych TCCC, 05-2026), zawierający propozycję aktualizacji opracowaną przez Komitet ds. Taktycznej Opieki nad Poszkodowanymi w Walce (CoTCCC) w oparciu o wnioski wyciągnięte z wojny rosyjsko-ukraińskiej.
Istotą propozycji jest ustandaryzowany, oparty na czasie algorytm, napisany prostym językiem, dzięki czemu ponowna ocena dotychczas założonej opaski uciskowej nie jest ograniczona wyłącznie do personelu medycznego.
Najważniejsze wnioski:
Ujednolicenie nazewnictwa: w propozycji zmian w wytycznych, termin „wymiana” (ang. replacement) zastąpiono terminem „zmiana położenia” (ang. repositioning), aby lepiej opisać, co faktycznie dzieje się podczas korekty położenia opaski uciskowej. Pamiętajmy, że już samo obniżenie opaski daje szansę na uratowanie większego odcinka kończyny rannego.
Jasno określony wyznacznik czasowy: podkreśla się, że 2-godzinne okno na ponowną ocenę dla personelu niemedycznego jest podstawą dobrej praktyki. Jest to istotna zmiana mająca na celu zapewnienie zdolności operacyjnych na poziomie Tier 1 (ASM – All service member – wszyscy członkowie zespołu) i wykonanie niezbędnych działań, zmierzających do obniżenia założonej opaski lub jej zamiany na inną metodę tamowania krwotoku.
Konwersja opaski podlega pewnym ograniczeniom: po upływie 2 godzin zabieg ten, może być wykonany wyłącznie przez personel medyczny. Zawsze należy zachować równowagę między procedurami ratującym życie, a możliwym do uniknięcia ryzykiem niedokrwienia kończyn. Podstawą jest wprowadzenie mechanizmów, w których personel niemedyczny wykona odpowiednie działania w odpowiednim czasie i oceni czy nie zachodzą bezwzględne przeciwwskazania do wykonania zamiany opaski uciskowej na inną metodę.
Do przeciwwskazań należą:
- Wstrząs hipowolemiczny lub inny stan niestabilności hemodynamicznej poszkodowanego.
- Niemożność ścisłego monitorowania pacjenta pod kątem nawracającego krwawienia.
- Całkowita amputacja pourazowa kończyny.
- Obniżony poziom świadomości (np. z powodu urazu głowy lub środków farmakologicznych), utrudniający ocenę stanu poszkodowanego.
- Trudne warunki taktyczne lub środowiskowe uniemożliwiające bezpieczne przeprowadzenie procedury.
Kto jest uprawniony do podjęcia próby wykonania konwersji opaski? Zgodnie z zaleceniami Joint Trauma System (JTS) i Committee on Tactical Combat Casualty Care (CoTCCC), National Association of Emergency Medical Technicians (NAEMT) oraz wytycznymi Stop The Bleed®, zabieg konwersji opaski powinien wykonywać personel medyczny. Committe of Tactical Emergency Casualty Care (C-TECC) zaleca, aby konwersję mogli wykonywać ratownicy medyczni i funkcjonariusze organów ścigania.
Wspólne zalecenie powyższych agencji z roku 2023, a także aktualne wytyczne TCCC (2026) stanowią, że jeżeli opaska uciskowa pozostaje założona dłużej niż 2 godziny, a personel medyczny nie jest natychmiast dostępny, konwersje może wykonać każda osoba przeszkolona w tym zakresie, oraz, że każda osoba przeszkolona w zakładaniu opasek uciskowych powinna zostać przeszkolona w zakresie ich bezpiecznego obniżenia lub konwersji opaski. (PMID: 37678162)
| Kryteria oceny możliwości wykonania konwersji opaski uciskowej |
| • Sytuacja odpowiednia z taktycznego punktu widzenia (np. nie w ramach „opieki pod ostrzałem” ani w warunkach terenów trudnodostępnych) • Krwawienie jest opanowane, a opaska uciskowa nie została użyta:(1) w celu oczywistej amputacji oraz (2) po nieudanej próbie zmiany opaski uciskowej • Rana, której krwawienie można bezpośrednio monitorować • Pacjent nie jest we wstrząsie • Opaska uciskowa założona < 6 godzin • Długi czas ewakuacji/duża odległość do placówki medycznej • Przeniesienie opaski uciskowej założonej zbyt proksymalnie (np. wysoko i ciasno) w miejsce bardziej dystalne (5-7cm powyżej rany) • Poziom doświadczenia operatora jest adekwatny do wykonywanej procedury • Operator dysponuje odpowiednim sprzętem |
Tabela 1. Kryteria oceny możliwości wykonania konwersji opaski uciskowej
| Powody, dla których należy wykonać konwersję opaski lub ją obniżyć (PMCID: PMC10662576) | |
| Zachowanie kończyny | Długotrwałe stosowanie opaski uciskowej może prowadzić do niedokrwienia i uszkodzenia tkanek, zwiększając ryzyko utraty kończyny. |
| Zapobieganie zespołowi ciasnoty przedziałów | Długotrwałe stosowanie opaski uciskowej może prowadzić do wystąpienia zespołu ciasnoty przedziałów – stanu charakteryzującego się wzrostem ciśnienia w zamkniętej przestrzeni mięśniowej (przedziale powięziowym), co skutkuje uszkodzeniem tkanek i potencjalną utratą funkcji kończyny. |
| Zapobieganie uszkodzeniom reperfuzyjnym | Gdy opaska uciskowa zostanie zdjęta po długotrwałym stosowaniu, przywrócenie przepływu krwi w kończynie może prowadzić do powikłań ogólnoustrojowych, takich jak kwasica, zaburzenia krzepnięcia krwi, niedociśnienie, niewydolność nerek i zgon. |
| Zapobieganie bólowi i dyskomfortowi w wydłużonym czasie opieki | Długotrwałe stosowanie opaski uciskowej może powodować u poszkodowanego znaczny ból i dyskomfort, a także zwiększać zapotrzebowanie na leki przeciwbólowe w warunkach ograniczonych zasobów. |
Tabela 2. Powody, dla których należy wykonać konwersję opaski lub ją obniżyć.
Przeglądając materiały o przedłużonej opiece w trudnych warunkach środowiskowych Austere Emergency Care (AEC) możemy znaleźć, że konwersja opaski uciskowej (zamiana opaski uciskowej na opatrunek uciskowy z hemostatykiem) to świadomy proces medyczny, który należy rozważyć po opanowaniu krwawienia, jeśli transport do szpitala przedłuża się powyżej 2 godzin, a poszkodowany nie jest w stanie wstrząsu.
Standardy AEC w zakresie zmiany opaski uciskowej, podkreślają w tym procesie następujące zasady:
Kryteria bezpieczeństwa: Konwersję można wykonać tylko wtedy, gdy pozwala na to sytuacja taktyczna, pacjent nie wykazuje cech wstrząsu, a krwotok nie wynika z całkowitej traumatycznej amputacji.
Zasada „najpierw załóż, potem zdejmij”: Zanim opaska zostanie poluzowana, należy dokładnie zabezpieczyć ranę poprzez założenie opatrunku uciskowego z gazą hemostatyczną (tzw. wound packing). Dopiero po tym właściwym zaopatrzeniu rany można powoli luzować opaskę.
Gotowość do ponownego zaciśnięcia: Opaski nie wolno chować ani zdejmować z poszkodowanego. Powinna pozostać luźno zapięta na kończynie, tuż powyżej miejsca zranienia, aby móc natychmiast ją zaciągnąć, gdyby krwawienie powróciło.
Kwestia mitów: Specjaliści AEC przestrzegają przed tzw. „testowym” luzowaniem opaski w celu sprawdzenia, czy krwawienie nadal występuje. Każde poluzowanie musi być zaplanowaną procedurą.
Zagrożenia: Niewprawne lub przedwczesne próby konwersji niosą ryzyko nagłego powrotu krwawienia lub wystąpienia wstrząsu i zatrzymania krążenia w wyniku nagłego uwolnienia nagromadzonych w niedokrwionej kończynie toksyn czy uszkodzenia tkanek w wyniku nagłego napływ krwi (zespół poreperfuzyjny / uraz niedokrwienno-reperfuzyjny).
W źródłach, pochodzących wojskowych i cywilnych środowisk, kwestia konwersji jest słabo opisana. Możemy znaleźć także stwierdzenia, że konwersję opaski powinien wykonać wyłącznie personel medyczny. Zdaniem autora technika zakładania opaski uciskowej oraz metody konwersji opaski, w tym określenie, jaki personel jest uprawniony do wykonywania konwersji, stanowiły część szkolenia każdej ekipy poszukiwawczo-ratowniczej czy każdego poziomu wykonywania czynności ratowniczych, niezależnie od formacji.
Mając na względzie szkolenie czy to personelu wojskowego, organów ścigania, personelu medycznego czy ratowników innych profesji, każdy członek tych organizacji powinien potrafić zaplanować, ocenić i wykonać szereg czynności nie tylko w punkcie urazu, ale także w dłuższym okresie, w jakim może zajmować się poszkodowanym. Opieka przedłużona to nie tylko domena pola walki, ale także wszelkiego rodzaju działania w górach, na wodzie czy w warunkach kopalni. Jeśli zespół ćwiczy zakładanie opaski uciskowej, lecz nigdy nie trenuje tego, co dzieje się po upływie 60–120 minut, to nie ma możliwości nadążyć za aktualnymi trendami.
Proponowana przez CoTCCC zmiana (2025-2, wytyczne TCCC 2026) kładzie nacisk na 2-godzinne okno przeznaczone na ponowną ocenę dla ratowników niemedycznych i wykorzystuje algorytm oparty na czasie wraz z wytycznymi sformułowanymi prostym językiem. Personel poziomu 1 (Tier 1) powinien być przeszkolony w zakresie rozpoznawania:
- czy krwotok został opanowany,
- oczywistych przypadków nieuzasadnionego zastosowania opaski uciskowej oraz
- sytuacji, w których należy natychmiast wezwać personel medyczny.
Aktualizacja ogranicza możliwość wykonania konwersji po upływie 2 godzin wyłącznie do personelu medycznego. Należy zatem przeszkolić personel niemedyczny w taki sposób, aby zamiast improwizować eskalował działania w odpowiednim oknie czasowym.
| Ocena opaski uciskowej i działania do podjęcia, TCCC Change 25-2 | |||
| Czas stosowania opaski uciskowej | Ryzyko powikłań związanych ze stosowaniem opaski uciskowej | Odpowiednie działania | Kto powinien wykonać działania |
| Do 2h | Niskie | W zależności od czasu pozostałego na ewakuację oraz poziomu umiejętności personelu medycznego: • Pozostaw opaskę uciskową w miejscu założenia • Jeśli podczas reoceny pacjenta stwierdzono, że opaska uciskowa nigdy nie była potrzebna, należy ją usunąć • Jeśli opaska uciskowa została założona nieprawidłowo lub zbyt wysoko nad raną, należy ją poprawić i przenieść bliżej rany • Należy zastąpić opaskę uciskową uciskiem bezpośrednim/opatrunkiem uciskowym/opatrunkami hemostatycznymi (jeśli spełnione są wszystkie poniższe kryteria dla przedziału czasowego 2–6 godzin) | Każdy przeszkolony ratownik (ASM/CLS) |
| Średnie – wysokie | Zastąpić opaskę uciskową uciskiem bezpośrednim/opatrunkiem uciskowym/opatrunkami hemostatycznymi, jeśli spełnione są wszystkie 3 kryteria zgodnie z oceną odpowiednio przeszkolonego personelu medycznego: 1. Poszkodowany nie jest we wstrząsie2. Możliwe jest ścisłe monitorowanie rany pod kątem krwawienia 3. Opaska uciskowa nie jest używana do opanowania krwawienia z amputowanej kończyny | Wyłącznie personel medyczny (CMC/CPP) | |
| Powyżej 6h | Bardzo wysokie | Nie należy usuwać ani zmieniać położenia opaski uciskowej do czasu zapewnienia ścisłego monitorowania, dostępności badań laboratoryjnych w szpitalu oraz odpowiednich zasobów. | Blok operacyjny / Szpital |
Tabela 3. Ocena opaski uciskowej i działania do podjęcia.
Schemat algorytmu postępowania dotyczący obniżenia i wykonania konwersji opaski uciskowej:
Podsumowując: opaski uciskowe ratują życie — świadomość upływającego czasu i dyscyplina w zakresie ponownej oceny pozwalają ograniczyć powikłania, którym można zapobiec. Każdy element procedury powinien być precyzyjnie zrozumiany oraz należycie utrwalony w wyniku regularnych treningów. Ocena i założenie opaski to dopiero początek drogi.
Źródła
Bibliografia protokołu
1. TCCC Guidelines (01 May 2026) – Committee on Tactical Combat Casualty Care (CoTCCC)
2. TCCC Proposed Change 25-02 – Koch EJ et al., J Spec Oper Med. 2026 Apr 3;26(1):105.
DOI: 10.55460/J.Spec.Oper.Med.2026.M4V1-O3Y7
3. PHTLS: Prehospital Trauma Life Support, 10th Edition – National Association of Emergency Medical Technicians (NAEMT)
4. TECC Guidelines for BLS/ALS Clinicians (January 2, 2025) – Committee for Tactical Emergency Casualty Care (C-TECC)
5. Prolonged Field Care Working Group – Joint Trauma System (JTS)
6. Wilderness Medical Society (WMS) – MARCH Optimization Guidelines
7. Austere Emergency Care Guidelines – NATO STO HFM Specialist Team
8. Dr. Frank Butler, „Tactical Combat Casualty Care in Special Operations”, PMID: 8772308
9. “Implications of the national Stop the Bleed campaign: The swinging pendulum of prehospital tourniquet application in civilian limb trauma”, Sarah Mikdad 1 , Ava K Mokhtari, Casey M Luckhurst, Kerry A Breen, Betty Liu, Haytham M A Kaafarani, George Velmahos, April E Mendoza, Frank W Bloemers, Noelle Saillant, PMID: 33901049
10. Hedger DJ, Smith M, Weaver N, Bendall J, Balogh ZJ. Increasing prehospital tourniquet use attributed to non-indicated use: an 11-year retrospective study. Eur J Trauma Emerg Surg. 2025;51(1):71.
11. “Optimizing the Use of Limb Tourniquets in Tactical Combat Casualty Care: TCCC Guidelines Change 14-02”, Stacy A Shackelford, Frank K Butler Jr, John F Kragh Jr, Rom A Stevens, Jason M Seery, Donald L Parsons, Harold R Montgomery, Russ S Kotwal, Robert L Mabry, Jeffrey A Bailey, PMID: 25770795
12. “Tourniquet Conversion: A Recommended Approach in the Prolonged Field Care Setting”, Brendon Drew, David Bird, Michael Matteucci, Sean Keenan, PMID: 26360360
13. “Rethinking limb tourniquet conversion in the prehospital environment”, John B Holcomb 1 , Warren C Dorlac, Brendon G Drew, Frank K Butler, Jennifer M Gurney, Harold R Montgomery, Stacy A Shackelford, Eric A Bank, Jeff D Kerby, John F Kragh, Michael A Person, Jessica L Patterson, Olha Levchuk, Mykola Andriievskyi, Glib Bitiukov, Oleksandr Danyljuk, Oleksandr Linchevskyy, PMID: 37678162, PMCID: PMC10662576
14. “Standardizing Tourniquet Reassessment and Conversion Across TCCC Tiers: TCCC Guidelines Proposed Change 25-2”, Eric J Koch et al. J Spec Oper Med. 2026., PMID: 41818038